google-site-verification=PZtIDXbZDo1iILp0n2HiGuaFtWeVckLXYeB2Cr5yCT4

Media Społecznościowe

Strona zrobiona w kreatorze stron internetowych WebWave

W kilku słowach o tym co robimy

Bialskie Stowarzyszenie Historyczne skupia pasjonatów historii Białej Rawskiej i okolic. Chcesz do nas dołączyć zajrzyj do zakładki

 

Bialskie Stowarzyszenie Historyczne

ul. Mickiewicza 44/16

96-230 Biała Rawska

KRS: 0000352642

NIP: 835--159-16-28

e- mail bshbr@wp.pl

Przydatne informacje

O nas

Pieczęć miejska 1918

 

Rynek bialski okres międzywojenny

 

logo550NAPIS

 

Gilly, Cron, 1802

 

Ratusz okres międzywojenny

 

logo550NAPIS

 

Biała 1948

 

Panorama Białej okres międzywojenny

 

logo550NAPIS

 

BIALSKIE STOWARZYSZENIE HISTORYCZNE W BIAŁEJ RAWSKIEJ

Historia Białej Rawskiej

Lokacja Białej Rawskiej i wójtostwo bialskie 

Pojęcia „wójt” i „wójtostwo” wiążą się ze średniowiecznymi lokacjami wsi i miast na prawie niemieckim. Na mocy przywileju lokacyjnego nadawanego przez właściciela ziemi (króla lub księcia) osoba uprawniona, czyli zasadźca (lokator) podejmował działania zmierzające do powstania wsi lub miasta pełniąc urząd wójta lub sołtysa. Przy czym warto zaznaczyć, że wójt mógł być zasadźcą miasta jak i wsi. W zamian za trud organizacyjny, na mocy przywileju, wójt otrzymywał najczęściej dziedziczne wójtostwo, czyli uposażenie ziemskie oraz dodatkowe prawa, np. sprawował sądy, miał prawo zbudować karczmę, młyn, zatrzymać dla siebie 1/6 czynszu należnego księciu lub królowi, i 1/3 kar sądowych.

Lokacja Białej Rawskiej, prawa miejskie Białej Rawskiej, bialskie wójtostwo, Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic, Strznadl

Rysunek pochodzący ze „Zwierciadła saskiego” (prywatny zbiór prawa zwyczajowego z terenu Saksonii sporządzony przez Eike von Repkowa w pierwszej połowie XIII w.) przedstawiający lokację osady. Zasadźca (w kapeluszu) otrzymuje przywilej lokacyjny, jego pomocnicy karczują las i budują domy. Następnie jako wójt dziedziczny, zbiera czynsze i pełni funkcje sędziego.

Podobny proces zapewne miał miejsce przy lokacji Białej.

Najprawdopodobniej istniał tu w XIII w. gród kasztelański, lecz nie wiadomo, czy Biała jako wieś książęca został lokowana na terenie dawnego podgrodzia czy na tzw. surowym korzeniu, czyli na zupełnie nowym miejscu. Jeśli przyjmiemy, że kasztelania była na terenie dzisiejszej wsi Marchaty, to druga opcja jest bardzo prawdopodobna. Dodatkowo, jak zostanie to poniżej omówione, dziedziczne wójtostwo bialskie należało od zamierzchłych czasów do panów Podsędkowskich z pobliskich Podsędkowic.

Nie wiadomo, kiedy dokładnie lokowano Białą jako wieś. Najpewniej było to w XIV w.

 

 

W 1472 roku król Kazimierz Jagiellończyk oddał Białą pod zastaw 50 grzywien kasztelanowi rawskiemu Krystynowi z Osuchowa1. Nie wiadomo, czy transakcja dotyczyła również gruntów wójtowskich. W dokumencie tym Biała jest jeszcze wsią.

 

1A.  Świeżawski ., Biała Rawska w średniowieczu, Rocznik Łódzki, tom XIV (XVIII), 1970, s. 379

Lokacja Białej Rawskiej, prawa miejskie Białej Rawskiej, bialskie wójtostwo, Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic, Strznadl

 

Przed 1498 r. nastąpiła pierwsza miejska lokacja Białej. Nie są znane żadne szczegóły tego aktu ani tym bardziej kto był zasadźcą. Możliwe, że był nim Osuchowski. W dokumencie z 1498 roku Biała jest już miastem.

MK, ks. 12 k. 81. 1472 r.

Lokacja Białej Rawskiej, prawa miejskie Białej Rawskiej, bialskie wójtostwo, Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic, Strznadl
MK ks. 16, k. 204 [MRPS II, nr 1228]. 1498 r.

Jako miasto taktowana jest jeszcze w dokumentach z 1503 i 1505 roku.

Lokacja Białej Rawskiej, prawa miejskie Białej Rawskiej, bialskie wójtostwo, Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic, Strznadl

MK ks. 20 k 108 1503 r.

Lokacja Białej Rawskiej, prawa miejskie Białej Rawskiej, bialskie wójtostwo, Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic, Strznadl

MK ks. 21 k. 153. 1505 r. 

Najprawdopodobniej pierwsza lokacja miejska Białej zakończyła się niepowodzeniem, bowiem w 1521 roku biskup chełmski Jakub Buczacki uzyskał od króla Zygmunta Starego przywilej lokacyjny dla wsi Biała. Wtedy uposażeniem wójta były 2 łany gruntu i stawy rybne. W tym wypadku także nic nie wiemy o zasadźcy. Możliwe, że był nim znów jakiś Podsędkowski, bo nazwisko to jest wymienione w ostatniej znanej relacji dotyczącej gruntów wójtowskich.

Lokacja Białej Rawskiej, prawa miejskie Białej Rawskiej, bialskie wójtostwo, Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic, Strznadl
Lokacja Białej Rawskiej, prawa miejskie Białej Rawskiej, bialskie wójtostwo, Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic, Strznadl

MK ks. 37 k 327. Przywilej lokacyjny dla Białej z 1521 r.

 

Znajdujemy ją w dokumencie z 1634 roku dotyczącym utworzenia w Białej wikariatu wieczystego. Z treści dokumentu możemy wysnuć tezę, że wtedy wójtostwo w Białej już nie istniało, a grunty należne dawniej wójtowi przejął biskup chełmski, bowiem ich część stanowiła uposażenie dla wikariusza wieczystego: „Tenże właśnie wikariusz wieczysty czasowo urzędujący na mocy wymienionej, dokonanej zgodnie z prawem prowizji, będzie posiadał połowę gruntów wójtowskich w miasteczku Biała, tenuty (dzierżawy gruntów królewskich) niegdyś panów Podsędkowskich. Również łąki z tego właśnie majątku wójtowskiego tak, jak z tym majątkiem graniczą, a ponadto ze swoimi przynależnościami do wymienionego wójtostwa od dawna, do obecnego czasu należące. Również z majątku wójtowskiego pewną część tejże właśnie posiadłości przylegającą do budynku plebańskiego, a następnie opuszczone zagrody poddanych należące niegdyś do wójtostwa. Również ogród ustalony w pewnych granicach ze stawami rybnymi, które niegdyś należały do szpitala, a także z przylegającą właściwej proporcji na długość i na szerokość łąką, gdzie także, jeśli chciałby, z powodu dość rozległego miejsca, mógłby wyznaczyć dla swoich zagrodników zagrody.”1

Z dokumentu tego wynika, że grunty wójtowskie weszły do folwarku plebańskiego.

Najprawdopodobniej wraz z likwidacją wójtostwa w Białej musiał rozwinąć się samorząd miejski z burmistrzem na czele (prokonsul). Z racji na fakt, że Biała była miasteczkiem prywatnym burmistrz był zapewne mianowany przez właściciela miasta.

Brak źródeł powoduje, że znamy tylko nielicznych wójtów Białej z imienia. Dostępne przekazy skłaniają do wniosku, że dzierżawa gruntów wójtowskich związana była zawsze z rodziną Podsędkowskich herbu Trzaska, bo znani wójtowie pochodzą właśnie z tego rodu.

 

 

 

Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic.

 

Wójt Białej (advocatus in Biała) po raz pierwszy jest wymieniony w dokumencie Siemowita V z 1439 roku2, w którym przysądzono brzeg rzeki Białki i pewne łąki proboszczowi bialskiemu. W dokumencie tym pojawia się Piotr zwany Dzieweczka z Podsędkowic „advocatum in Biała”. Posiadał on 4 łany. Nie jest tu także określony status prawny Białej (miasteczko – oppidum, czy wieś – villa). Najprawdopodobniej Biała była wtedy wsią książęcą.

 

 

 

 

Strznadl

 

Drugim znanym wójtem Białej był Strznadl, o którym wspominają rejestry poborowe z 1579 roku, że płacił podatek z połowy łanu3.

 

1Dokument zamieszczony w : Ks. J. Wiśniewski „Opis historyczny parafii Biała Mazowiecka”, 1939, s. 47

2 Tekst dokumentu znajduje się w: Ks. J. Wiśniewski „Opis historyczny parafii Biała Mazowiecka s. 52-52

3A Pawiński , Źródła dziejowe,T. XVI Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T 5 Mazowsze, s. 168